Nehalennia, onze Inheemse godin van de noordzee

Nehalennia, de godin van onze Noordzee

Stel je de Noordzee eens voor zoals die er tweeduizend jaar geleden uitzag. De Oosterschelde, de geulen en rivieren die onder invloed van de zee en getijdenstromen steeds veranderden. De Noordzee en de wind bulderden vaak tegen onze kust. Overstromingen waren heel gewoon in die tijd. Voor onze voorouders die in de Lage Landen leefden was de zee een bron van voedsel en handel, maar ook een woeste kracht waar je rekening mee moest houden.

En wat we over het algemeen niet hebben meegekregen tijdens onze geschiedenislessen is dat we hier in die tijd vele goden en godinnen hadden. Eén daarvan bespreken we hier, ze was verbonden met onze grijsgroene Noordzee. Namelijk Nehalennia, ze was en is nog steeds, een inheemse godin die in een groot deel van Germania Inferior en Germania Superior werd vereerd.

Nehalennia hoedster van reizigers en handelaren

Nehalennia wordt vooral gezien als hoedster van reizigers en handelaren die de Noordzee overstaken tussen onze gebieden en Brittannië. Maar ze was ook een brengster van leven en overvloed.

Of haar oorsprong Keltisch of Germaans was, weten we niet. Waarschijnlijk was die scheiding in die tijd niet zo duidelijk zoals we nu trachten aan te geven. Want in de gebieden waar zij werd vereerd, kwamen via handel verschillende Europese culturen en tradities samen.

Domburg en Colijnsplaat

Na een storm werden er in 1647 bij Domburg de eerste altaarstenen gevonden die aan Nehalennia waren gewijd. En later in 1970 bij Colijnsplaat in de Oosterschelde, werden er door een visser nog meer gevonden. In de jaren daarna deed men nog meer oudheidkundige vondsten. Onder andere resten van tempels in romeinse stijl. Inmiddels zijn ongeveer driehonderd stenen votief altaren en offerplaten bekend.

Op deze stenen zien we steeds opnieuw dezelfde mythische vrouwenfiguur. Vaak afgebeeld met symbolen zoals een hond, een mand met broden of appels, een boegbeeld van een schip en schelpen.

Een behouden vaart dankzij Nehalennia

De namen van de mensen die op de altaren staan, vertellen ons dat haar verering niet beperkt was tot één klein gebied. De handelaren, maar ook eigenaren van scheepsrederijen kwamen uit streken die we tegenwoordig kennen als Nederland, België, Duitsland, Engeland en Italië. Mensen die over grote afstanden reisden en daarbij afhankelijk waren van de zee.

De stenen werden achtergelaten als dank voor een behouden reis. Een zeevaarder kon bijvoorbeeld een offer beloven voordat hij de zee op ging: als hij veilig terugkeerde, zou hij een altaar voor Nehalennia laten maken.

Tempel van Nehalennia

Zo’n offersteen werd na een behouden reis op een heilige plaats werd neergezet. Bij Colijnsplaat, waar de resten van een tempel zijn gevonden, werd er in 2004 een reconstructie van deze tempel gebouwd. Erg leuk om zo een beeld te krijgen van hoe zo'n heilige plaats eruit kan hebben gezien.

Toch is het goed om te beseffen dat de verering van Nehalennia waarschijnlijk veel ouder is dan de stenen en de tempel die wij kennen. Want vóór de Romeinse overheersing werden goden in deze streken maar weinig in steen afgebeeld.

Heilige plaatsen bij de zee en moerassen

En we benoemen het vaker, omdat onze voorouders vanuit hun animistische wereldbeeld de natuur als heilig en bezield beschouwden. Hun heilige plaatsen hadden ze juist in het landschap zelf: op een open plek in het bos, bij een bron, aan de zee of tussen de uitgestrekte moerassen van ons land.

Wellicht waren er ook houten afbeeldingen of altaren, maar die laten na tweeduizend jaar natuurlijk weinig sporen na.

Nehalennia en haar hond

Op de afbeeldingen van Nehalennia die je op de votiefstenen ziet, zit ze meestal op een troon. Vaak heeft ze een mand met broden of vruchten zoals appels, naast zich of op haar schoot.

Dat zijn geen toevallige details. Vruchten en graan worden vaak verbonden met vruchtbaarheid, voorspoed en het vermogen om het leven in stand te houden. Nehalennia lijkt daarmee niet alleen een godin van de zee te zijn geweest, maar ook een godin die verbonden was met overvloed en bescherming van het dagelijks leven.

En dan zien we vaak naast Nehalennia een hond die naar haar opkijkt.

Een hond staat natuurlijk voor trouw en bescherming. Maar binnen verschillende Europese mythologische tradities heeft de hond ook een andere betekenis: hij bewaakt de grens tussen de wereld van de levenden en die van de doden. De Noordzee vormde letterlijk een grens. Wie de zee overstak, verliet het bekende land en begaf zich naar een wereld die onzeker en gevaarlijk was.

Huis, haard en voorspoed 

Er is zelfs een opmerkelijke Romeinse beschrijving van de Noordzee waarin wordt gesproken over een zee die werd "geteisterd door honden". Dat is op zichzelf geen bewijs dat de hond van Nehalennia een onderwereldsymbool was, maar ik vind het wel een interessante overeenkomst met de manier waarop honden in Europese mythologie met grenzen en de onderwereld verbonden zijn.

Naast haar rol als beschermgodin van zeevaarders kan Nehalennia daarom ook een bredere beschermende functie hebben gehad. De mand met vruchten en de hond passen bij een godin die niet alleen over de zee waakt, maar ook over huis, haard, voorspoed en gemeenschap.

Nehalennia en de Matronae

Wie goed naar de afbeeldingen van Nehalennia kijkt, ziet overeenkomsten met de zogenaamde Matronae of Matronen.

De Matronen waren goddelijke voormoeders die in ons land en in verschillende delen van Noordwest-Europa werden vereerd. Ze worden vaak als drie vrouwen afgebeeld en worden in verband gebracht met vruchtbaarheid, bescherming, familie en overvloed. Ook werden ze vaak gekoppeld aan een bepaalde plek.

Is Nehalennia één van hen?

Dat kunnen we niet met zekerheid zeggen. De overeenkomsten zijn interessant, maar zover ik weet ontbreekt archeologisch bewijs hiervoor. Toch zie je dat er in de religieuze wereld van onze voorouders verschillende beelden bestonden van (moeder)godinnen die bescherming, vruchtbaarheid en overvloed vertegenwoordigden.

Nehalennia, een godin voor vandaag

Ik vind het mooi dat Nehalennia, een godin die door mensen in onze eigen streken werd vereerd, opnieuw aandacht krijgt binnen hedendaagse heidense kringen.

We pretenderen niet dat we precies weten hoe haar verering er tweeduizend jaar geleden uitzag, dat weten we eenvoudigweg niet. Maar we kunnen wel opnieuw betekenis geven aan de symbolen en teksten die we hebben teruggevonden. Je zou je bijvoorbeeld de aanwezigheid van Nehalennia kunnen voorstellen en een klein amulet kunnen maken van een steen, schelp, hout of stof. Dit als symbool van haar bescherming tijdens je reis.

En misschien hoeft Nehalennia niet alleen aangeroepen te worden wanneer je daadwerkelijk naar zee gaat. Haar afbeeldingen vertellen immers ook over de hoorns des overvloed, bescherming en het welzijn van huis en gemeenschap.

De lage landen en de noordzee

Je hoeft ook niet aan de kust te wonen om iets met Nehalennia te hebben. Want uiteindelijk staat ons hele gebied onder invloed van de Noordzee. We eten haar voedsel, ontvangen haar regen, voelen haar warmte via de warme golfstroom. Al het water stroomt door onze Lagen Landen via kanalen en rivieren naar Noordzee. De zee die onze verbinding vormt tussen verschillende landen en werelden.

Eerbied voor natuurkrachten

Onze voorouders leefden met machten en natuurkrachten die groter waren dan zijzelf, ze hadden daar ontzag en eerbied voor.

Kun jij dat ook ervaren? Misschien krijgt deze godin van onze Noordzee ook wel een plek op jouw altaar.